Het ontstaan van GroenLinks
GroenLinks was jarenlang een van de belangrijkste progressieve partijen in Nederland. De partij combineerde groene politiek met sociale rechtvaardigheid, internationale solidariteit en democratische vernieuwing. Sinds de oprichting in 1990 ontwikkelde GroenLinks zich van een relatief kleine samenwerking tussen vier linkse partijen tot een invloedrijke politieke beweging. Vooral op het gebied van klimaat, duurzaamheid, emancipatie en inkomensverdeling kreeg de partij een herkenbare positie binnen het Nederlandse politieke landschap.
De oprichting van GroenLinks was het resultaat van een geleidelijk toenaderingstraject tussen vier partijen met verschillende politieke achtergronden: de Communistische Partij van Nederland (CPN), de Evangelische Volkspartij (EVP), de Politieke Partij Radikalen (PPR) en de Pacifistisch-Socialistische Partij (PSP). Hoewel hun ideologische uitgangspunten niet volledig overeenkwamen, zagen ze steeds meer mogelijkheden om gezamenlijk politiek op te treden.
De eerste stappen richting samenwerking werden in de jaren tachtig gezet. Bij de Europese verkiezingen van 1984 vormden verschillende partijen het Groen Progressief Akkoord. In 1989 volgde een gezamenlijke Europese kandidatenlijst onder de naam Regenboog. Ook voor de Tweede Kamerverkiezingen van 1989 werd een gezamenlijke lijst ingediend, ditmaal onder de naam Groen Links.
De verkiezingsresultaten waren aanvankelijk niet bijzonder overtuigend. Toch besloten de vier partijen hun samenwerking voort te zetten. Op 24 november 1990 werd GroenLinks officieel opgericht in Den Haag. In 1991 hieven de moederpartijen zichzelf op en gingen ze op in de nieuwe politieke organisatie. Sommige leden van de CPN en PSP waren het niet met deze beslissing eens en zetten hun politieke activiteiten voort onder nieuwe partijnamen.
De oorspronkelijke naam werd aanvankelijk als twee woorden geschreven. Pas in oktober 1992 werd GroenLinks de officiële schrijfwijze.
De eerste jaren stonden vooral in het teken van het samenbrengen van verschillende politieke tradities. De voormalige communisten, pacifisten, christelijke radicalen en progressieve milieubewuste leden moesten een gezamenlijk politiek programma ontwikkelen. Dat proces verliep niet zonder discussies, maar vormde uiteindelijk de basis voor de identiteit van GroenLinks.
De eerste partijleiders en electorale ontwikkeling
De eerste vier jaar stond GroenLinks onder politieke leiding van Ria Beckers-de Bruijn. Zij had eerder de PPR-fractie in de Tweede Kamer geleid en speelde een belangrijke rol bij het samenbrengen van de verschillende stromingen binnen de nieuwe partij.
In 1993 kregen de leden de mogelijkheid om een nieuwe lijsttrekker te kiezen. De keuze ging tussen twee kandidatencombinaties: Ina Brouwer en Mohamed Rabbae enerzijds, en Paul Rosenmöller en Leoni Sipkes anderzijds. Brouwer en Rabbae kregen een kleine meerderheid van de stemmen.
De verkiezingen van 1994 pakten echter teleurstellend uit. GroenLinks verloor een zetel en behaalde slechts 3,5 procent van de stemmen. Brouwer trad daarop af als fractievoorzitter. Paul Rosenmöller nam de leiding van de Tweede Kamerfractie over en gaf de partij een duidelijker oppositioneel profiel.
Onder zijn leiding richtte GroenLinks zich nadrukkelijk op de kritiek op de paarse kabinetten van PvdA, VVD en D66. Vooral kiezers die ontevreden waren over de sociaaleconomische koers van deze regeringen vonden aansluiting bij de partij.
De strategie leverde resultaat op. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1998 behaalde GroenLinks 7,3 procent van de stemmen. Ook bij de Provinciale Statenverkiezingen en Europese verkiezingen van 1999 boekte de partij sterke resultaten. Bij de Europese verkiezingen kwam het stemmenpercentage zelfs uit op 11,8 procent.
Daarbij speelde mee dat GroenLinks bij verkiezingen voor andere bestuurslagen doorgaans relatief goed presteerde. De partij wist haar politieke boodschap daar vaak beter te vertalen naar specifieke regionale en maatschappelijke onderwerpen.
Femke Halsema en de verschuiving naar vrijzinnig links
Na het vertrek van Rosenmöller in 2002 brak een nieuwe periode aan. Femke Halsema werd gekozen als lijsttrekker voor de vervroegde Tweede Kamerverkiezingen van januari 2003. Zij was eerder werkzaam geweest bij het wetenschappelijk bureau van de PvdA, maar maakte in 1997 de overstap naar GroenLinks.
Halsema stond bekend om haar sterke debatvaardigheden en haar vermogen om politieke onderwerpen toegankelijk te presenteren. Toch slaagde zij er aanvankelijk niet in de electorale terugval van GroenLinks te stoppen. Zowel in 2003 als in 2006 verloor de partij steun.
Een belangrijk discussiepunt was haar keuze voor de richting die bekendstond als vrijzinnig links. Daarmee wilde Halsema de partij niet alleen op sociaal-cultureel gebied, maar ook economisch een meer liberale uitstraling geven.
De nadruk kwam meer te liggen op individuele vrijheid, persoonlijke verantwoordelijkheid, ondernemerschap en kansen voor mensen die buiten de traditionele arbeidsmarkt stonden. Binnen de partij bestond echter weerstand tegen deze koers. Een deel van de leden vond dat GroenLinks hierdoor te veel afstand nam van haar socialistische oorsprong.
Het partijprogramma van 2006 weerspiegelde deze ontwikkeling. Er kwamen voorstellen voor ondersteuning van kleine ondernemers, een gedeeltelijk basisinkomen voor werkenden en meer flexibiliteit op de arbeidsmarkt. Tegelijkertijd bleef de partij pleiten voor inkomensherverdeling en een actieve overheid.
In 2010 behaalde GroenLinks onder Halsema tien zetels bij de Tweede Kamerverkiezingen. Dat was een van de beste resultaten uit de partijgeschiedenis. Voor het eerst nam GroenLinks ook deel aan de gesprekken over kabinetsvorming, maar uiteindelijk kwam het niet tot regeringsdeelname.
Halsema beëindigde haar politieke loopbaan in december 2010. Jolande Sap volgde haar op als fractievoorzitter en wilde grotendeels dezelfde politieke richting voortzetten.
De periode van Jolande Sap en Jesse Klaver
Na de val van het eerste kabinet-Rutte in 2012 speelde GroenLinks een opvallende rol bij het zogenoemde lenteakkoord. De partij onderhandelde samen met VVD, CDA, D66 en ChristenUnie over financiële maatregelen en begrotingsafspraken.
De deelname aan deze onderhandelingen liet zien dat GroenLinks bereid was verantwoordelijkheid te nemen voor bestuurlijke compromissen. Tegelijkertijd zorgde de overeenkomst voor interne kritiek. Vooral de steun aan omvangrijke bezuinigingen stond op gespannen voet met de traditionele sociale uitgangspunten van een deel van de achterban.
De Tweede Kamerverkiezingen van 2012 werden vervolgens een nieuw dieptepunt. GroenLinks behaalde slechts vier zetels. Sap trad af als fractievoorzitter en werd tijdelijk opgevolgd door Bram van Ojik.
In mei 2015 nam Jesse Klaver de leiding over. Hij koos voor een andere manier van politieke communicatie en richtte zich nadrukkelijk op het bereiken van nieuwe kiezers. Zijn campagnes waren dynamischer en maakten veel gebruik van openbare bijeenkomsten, meetups en directe gesprekken met sympathisanten.
Klaver presenteerde GroenLinks als een partij die economische ongelijkheid, klimaatverandering en sociale onzekerheid gezamenlijk wilde aanpakken. Ook de rol van de overheid kreeg opnieuw meer nadruk.
De aanpak resulteerde in een sterke verkiezingswinst in 2017. GroenLinks behaalde veertien zetels en werd voor het eerst groter dan de PvdA en de SP afzonderlijk. Ondanks het goede resultaat bleef de partij opnieuw buiten de regeringscoalitie. Onderhandelingen over onder meer het migratiebeleid liepen vast.
Bij de verkiezingen van 2021 verloor GroenLinks zes zetels en bleef de partij achter met acht vertegenwoordigers in de Tweede Kamer. Het verlies maakte duidelijk dat de groei van 2017 niet vanzelfsprekend structureel was.
Een belangrijk kenmerk van deze periode is dat GroenLinks steeds probeerde een evenwicht te vinden tussen idealistische uitgangspunten en politieke uitvoerbaarheid. Juist dat spanningsveld bepaalde regelmatig hoeveel ruimte de partij had om compromissen te sluiten.
De samenwerking met de PvdA
De relatie tussen GroenLinks en de Partij van de Arbeid heeft een lange geschiedenis. Al in de jaren zeventig bestonden plannen om verschillende progressieve partijen samen te brengen in een brede politieke beweging. Die samenwerking kwam destijds niet van de grond.
Na de oprichting koos GroenLinks aanvankelijk voor een zelfstandige positie links van de PvdA. De partijen verschilden onder meer in hun politieke tradities, achterban en visie op de rol van de overheid.
In de daaropvolgende decennia werden de ideologische verschillen echter kleiner. GroenLinks bewoog onder Halsema op sociaaleconomisch gebied enigszins richting het politieke midden, terwijl de PvdA op verschillende momenten opnieuw nadruk legde op sociale bescherming en inkomensverdeling.
Toch bleven er organisatorische en culturele verschillen bestaan. Beide partijen hadden hun eigen partijstructuur, ledenorganisaties en politieke identiteit.
Na de verkiezingsnederlagen van 2021 groeide de bereidheid om intensiever samen te werken. Binnen beide partijen ontstonden initiatieven die pleitten voor een sterkere progressieve samenwerking. Het RoodGroen Manifest was daarvan een bekend voorbeeld.
In 2022 besloten GroenLinks en de PvdA om nauwer samen te werken in de Eerste Kamer. De gezamenlijke fractie vormde een belangrijke stap richting verdere politieke integratie.
Bij de Tweede Kamerverkiezingen van november 2023 presenteerden de partijen voor het eerst een gezamenlijke kandidatenlijst. Frans Timmermans werd gekozen als lijsttrekker. De combinatie behaalde 25 zetels en ongeveer 16 procent van de stemmen.
Ook bij de Europese verkiezingen van 2024 trokken beide partijen samen op. De gezamenlijke lijst behaalde acht zetels. De gekozen vertegenwoordigers sloten zich vervolgens aan bij verschillende Europese fracties: de GroenLinks-leden bij de Europese Groenen en de PvdA-leden bij de sociaaldemocraten.
De samenwerking kreeg ook op organisatorisch niveau steeds meer vorm. In 2025 stemden de leden van beide partijen in ruime meerderheid voor verdere integratie en de oprichting van één nieuwe politieke partij. Ook de gezamenlijke deelname aan de Tweede Kamerverkiezingen kreeg brede steun.
Bij de verkiezingen van 29 oktober 2025 behaalde de gezamenlijke lijst twintig zetels. Dat waren er vijf minder dan bij de verkiezingen van 2023. Ondanks het verlies bleef de samenwerking bestaan.
In juni 2026 volgde de definitieve stap: GroenLinks en de PvdA gingen samen verder als één partij onder de naam Progressief Nederland, met PRO als roepnaam. De fusie werd op 13 juni 2026 gerealiseerd. Per 1 juli 2026 werden de afzonderlijke partijen officieel opgeheven.
Daarmee kwam een einde aan het zelfstandige bestaan van GroenLinks na bijna 36 jaar.
Politieke idealen en ideologische ontwikkeling
De identiteit van GroenLinks was gebaseerd op vier belangrijke uitgangspunten: democratie, ecologische duurzaamheid, sociale rechtvaardigheid en internationale solidariteit.
Bij de oprichting waren de verschillen tussen de vier moederpartijen nog duidelijk merkbaar. De CPN had een communistische achtergrond, terwijl de PSP sterk gericht was op pacifisme en socialistische politiek. De PPR combineerde progressieve christelijke wortels met milieubewustzijn. De EVP vertegenwoordigde een kleinere stroming van christelijk-radicalen.
Het eerste gezamenlijke uitgangspuntenprogramma werd in december 1991 vastgesteld. GroenLinks koos daarbij niet voor één specifieke ideologie, maar probeerde verschillende politieke tradities onder gemeenschappelijke idealen samen te brengen.
Ecologische duurzaamheid werd een van de herkenbaarste onderdelen van het partijprogramma. GroenLinks pleitte voor minder vervuiling, verantwoord gebruik van natuurlijke hulpbronnen en een economie waarin milieubelangen zwaarder zouden wegen dan uitsluitend economische groei.
Ook sociale rechtvaardigheid bleef centraal staan. De partij wilde inkomensverschillen beperken, werknemers meer invloed geven en de toegang tot publieke voorzieningen verbeteren.
De economische visie veranderde in de loop der jaren. Waar aanvankelijk meer nadruk lag op economische planning en socialistische hervormingen, kreeg een gereguleerde markteconomie steeds meer ruimte. Ondernemerschap en particuliere initiatieven werden niet langer principieel tegenover de politieke idealen van GroenLinks geplaatst.
Op sociaal-cultureel gebied bleef de partij uitgesproken progressief. Emancipatie, gelijke rechten, individuele vrijheid en een open samenleving vormden belangrijke onderdelen van haar identiteit.
Ook internationale solidariteit speelde een grote rol. GroenLinks steunde ontwikkelingssamenwerking, Europese integratie en een ruimhartiger migratiebeleid. Tegelijkertijd veranderde de traditionele pacifistische houding geleidelijk.
De partij had aanvankelijk een kritische positie tegenover militaire bondgenootschappen zoals de NAVO. Interventies in Kosovo en Afghanistan veroorzaakten intern stevige discussies. Na de Russische invasie van Oekraïne in 2022 werd de bereidheid om defensie-uitgaven te verhogen en de NAVO te ondersteunen duidelijk groter.
Deze ontwikkeling laat zien hoe de politieke prioriteiten van GroenLinks zich aanpasten aan veranderende internationale omstandigheden, zonder dat de oorspronkelijke nadruk op vrede en internationale samenwerking volledig verdween.
Organisatie en interne partijdemocratie
GroenLinks kende traditioneel een sterke nadruk op interne democratische besluitvorming. Het partijcongres was het belangrijkste orgaan voor besluiten over verkiezingsprogramma’s, kandidatenlijsten en politieke uitgangspunten.
De organisatie veranderde regelmatig om leden meer invloed te geven. In de beginjaren waren lokale afdelingen vertegenwoordigd via afgevaardigden. Later kregen leden meer mogelijkheden om rechtstreeks aan congressen deel te nemen.
Daarnaast beschikte GroenLinks over verschillende interne netwerken en werkgroepen. Deze boden leden de mogelijkheid om zich te verdiepen in specifieke onderwerpen en invloed uit te oefenen op de politieke koers.
Voorbeelden waren De Linker Wang, gericht op religie en politiek, Roze Links, het Feministisch Netwerk en jongerenorganisatie DWARS.
De partij professionaliseerde ook haar campagnes. Vanaf het midden van de jaren 2000 werd meer gebruikgemaakt van opinieonderzoek, strategische planning en gespecialiseerde campagneteams.
Toch bleef interne democratie een belangrijk discussiepunt. Niet alle leden waren het eens met de keuzes van de partijleiding. Dat werd vooral zichtbaar tijdens de samenwerking met de PvdA en de discussies over de toekomstige fusie.
Ook de groei van het ledenbestand veranderde de organisatie. Waar GroenLinks in de jaren negentig minder dan 12.000 leden had, groeide dat aantal in de daaropvolgende decennia aanzienlijk. In 2025 telde de partij ongeveer 46.500 leden.
De toenemende aandacht voor diversiteit en inclusie werd eveneens zichtbaar in de samenstelling van kandidatenlijsten en partijorganen.
Electoraat en politieke positie
Het electoraat van GroenLinks had gedurende een groot deel van het bestaan herkenbare sociaal-demografische kenmerken. De partij trok relatief veel jonge, stedelijke en hoger opgeleide kiezers. Ook vrouwen waren doorgaans goed vertegenwoordigd onder de achterban.
De electorale ontwikkeling verliep echter niet voortdurend in dezelfde richting. De tegenvallende resultaten van 1994 en 2012 werden afgewisseld met sterke verkiezingscampagnes onder Rosenmöller en Klaver.
Bij de Provinciale Staten-, gemeenteraads- en Europese verkiezingen presteerde GroenLinks regelmatig beter dan bij landelijke Tweede Kamerverkiezingen. Dat hing mede samen met de aandacht voor lokale milieukwesties, duurzaamheid en maatschappelijke initiatieven.
Op gemeentelijk en provinciaal niveau nam de partij regelmatig deel aan bestuurscoalities. Op nationaal niveau lukte regeringsdeelname als zelfstandige partij niet.
De politieke positie van GroenLinks bevond zich lange tijd op het kruispunt van twee stromingen: progressief op sociaal-cultureel gebied en links op sociaaleconomisch terrein. Daarmee onderscheidde de partij zich zowel van de meer gematigde progressieve partijen als van de traditionele socialistische beweging.
De uiteindelijke fusie met de PvdA was dan ook meer dan een organisatorische verandering. Het was het resultaat van een ontwikkeling waarin politieke samenwerking, electorale strategie en ideologische toenadering steeds sterker met elkaar verweven raakten.
Van GroenLinks naar Progressief Nederland
De geschiedenis van GroenLinks laat zien hoe een samenwerking tussen vier relatief kleine partijen kon uitgroeien tot een belangrijke progressieve politieke beweging. De partij veranderde haar economische standpunten, ontwikkelde een herkenbare groene identiteit en bouwde een bredere electorale achterban op.
Tegelijkertijd bleef de spanning bestaan tussen idealistische politiek en bestuurlijke verantwoordelijkheid. Discussies over defensie, economische hervormingen en samenwerking met andere partijen maakten duidelijk dat de oorspronkelijke stromingen niet altijd dezelfde prioriteiten hadden.
De fusie met de PvdA in 2026 vormde het laatste hoofdstuk van GroenLinks als zelfstandige partij. Onder de naam Progressief Nederland (PRO) werd geprobeerd de groene en sociaaldemocratische tradities samen te brengen in één politieke organisatie.
De erfenis van GroenLinks blijft daarmee zichtbaar in de thema’s die de nieuwe partij vertegenwoordigt: duurzaamheid, sociale gelijkheid, democratische vernieuwing en internationale solidariteit.
